Platte leren poppen, een verlicht scherm en verhalen die al eeuwen worden verteld: dat is wayang kulit poppenspel in een notendop. Het is een traditionele vorm van schimmenspel uit Indonesië, waarbij kunstig gesneden poppen van geloosd leer worden gebruikt om epische verhalen tot leven te brengen. Dit poppenspel is zo bijzonder dat het door UNESCO is erkend als immaterieel werelderfgoed.
Wat is wayang kulit precies?
Wayang kulit betekent letterlijk “schaduwpop van leer”. In het Javaans staat “wayang” voor pop of schaduw, en “kulit” betekent leer of huid. De poppen worden gemaakt van het leer van een buffel of geit. Ze zijn plat, rijkelijk bewerkt met uitgestoken patronen en beschilderd in felle kleuren. Toch ziet het publiek aan de achterkant van het scherm alleen de schaduw, niet de kleuren.
Het woord wayang wordt ook gebruikt voor andere vormen van poppenspel in Indonesië, zoals wayang golek, waarbij driedimensionale houten poppen worden gebruikt. Bij wayang golek ontbreekt het scherm dat bij wayang kulit zo kenmerkend is.
Hoe werkt een voorstelling?
Bij een wayang kulit voorstelling hangt er een wit scherm, verlicht door een lamp of fakkel. De poppenspeler, de dalang genaamd, zit achter het scherm en beweegt de poppen zodat hun schaduwen op het doek verschijnen. Het publiek kan aan beide kanten zitten: voor het scherm voor de schaduwbeelden, of achter het scherm voor een directe blik op de poppen zelf.
De dalang heeft een uitgebreid takenpakket. Hij bespeelt alle poppen, spreekt alle stemmen in en geeft leiding aan de gamelanmuzikanten die de voorstelling begeleiden. Tegelijk dirigeert hij met zijn voet een percussie-instrument. Een ervaren dalang kent tientallen personages en kan een nacht lang spelen, want traditionele voorstellingen duren van zonsondergang tot zonsopgang.
Welke verhalen worden verteld?
Al eeuwenlang gebruikt wayang kulit verhalen uit grote Indiase epen als de Ramayana en de Mahabharata. Dit zijn verhalen over goden, helden, demonen en de strijd tussen goed en kwaad. Naast deze Hindoeïstische verhalen zijn er ook opvoeringen over de helden van het oude Majapahitrijk, oude mythen van vóór het hindoeïsme en verhalen met een islamitische inslag. Wayang kulit heeft in de loop der eeuwen vele culturele invloeden opgeslorpt en verwerkt in zijn eigen traditie.
De personages zijn direct herkenbaar aan hun uiterlijk. Een edel personage heeft kleine, smalle ogen en een slanke neus. Een grof of kwaad personage is groter van formaat, heeft bolle ogen en een brede mond. Zo weet het publiek meteen met wie het te maken heeft.
Hoe worden de poppen gemaakt?
Het maken van een wayang kulit pop is een vak apart. Een ambachtsman snijdt en prikt het patroon van fijne gaatjes en lijnen in het leer. Dit geeft de schaduwen hun karakteristieke, sierlijke uitstraling. Daarna worden de poppen ingekleurd en voorzien van beweegbare armen, vastgemaakt aan dunne bamboestokjes waarmee de dalang de bewegingen aanstuurt.
Poppen kunnen tientallen jaren meegaan. Het Wereldmuseum in Leiden heeft wayang kulit poppen in zijn collectie die 50 tot 70 jaar oud zijn en onlangs werden gerestaureerd voor een tentoonstelling over Bali. Dit laat zien dat goed onderhouden poppen echte erfstukken kunnen worden.
Wayang kulit in Nederland
Door de historische band tussen Nederland en Indonesië heeft wayang kulit ook in ons land een plek gevonden. Nederlandse musea zoals het Wereldmuseum in Leiden bewaren grote collecties poppen en kostuums. Ook worden er regelmatig voorstellingen gegeven door gezelschappen met Indonesische wortels. Voor wie het wil zien of erover wil leren, zijn er in Nederland dus meerdere mogelijkheden.
Zo ziet een traditionele voorstelling eruit: wat kun je verwachten?
- Een wit verlicht doek als middelpunt van de ruimte
- Een dalang die solo alle poppen bespeelt en alle stemmen verzorgt
- Begeleiding door een gamelanorkest met metalen instrumenten en percussie
- Verhalen gebaseerd op de Ramayana, de Mahabharata of lokale mythen
- Personages die direct herkenbaar zijn aan hun uiterlijk en grootte
- Bij een traditionele opvoering: een speelduur van een volledige nacht
Een levende traditie
Wayang kulit is geen museumstuk. In Indonesië, en met name op Java en Bali, zijn er nog altijd getalenteerde dalang die dit ambacht van generatie op generatie doorgeven. Jongere makers experimenteren ook met nieuwe verhalen en moderne thema’s, zonder de traditionele vorm los te laten. UNESCO erkende wayang kulit in 2003 als meesterwerk van het immaterieel erfgoed van de mensheid, wat internationaal aandacht vestigde op het belang van dit poppenspel.
Of je het nu live ziet of bestudeert in een museum: wayang kulit poppenspel laat je kennismaken met een rijke verteltraditie die veel meer is dan theater alleen.
Veelgestelde vragen
Wat betekent de naam wayang kulit?
Wayang kulit is Javaans voor “schaduwpop van leer”. “Wayang” verwijst naar pop of schaduw, en “kulit” betekent leer of huid. De naam verwijst direct naar het materiaal van de poppen en de manier waarop ze worden gebruikt: als schaduwfiguren op een verlicht scherm.
Wie is de dalang bij wayang kulit?
De dalang is de poppenspeler en verteller bij een wayang kulit voorstelling. Hij bespeelt alle poppen tegelijk, spreekt alle personages in, begeleidt zichzelf met percussie via zijn voet en leidt het gamelanorkest. De opleiding tot dalang duurt vele jaren en wordt vaak van vader op zoon doorgegeven.
Wat is het verschil tussen wayang kulit en wayang golek?
Wayang kulit gebruikt platte, leren poppen achter een verlicht scherm, zodat het publiek schaduwen ziet. Wayang golek gebruikt driedimensionale houten poppen die vrij in de ruimte worden bewogen, zonder scherm. Beide vormen horen bij de bredere wayangtraditie uit Indonesië.
Kun je wayang kulit in Nederland zien?
In Nederland zijn voorstellingen van wayang kulit poppenspel te zien via gezelschappen met Indonesische wortels en bij culturele evenementen. Musea zoals het Wereldmuseum in Leiden bewaren grote collecties poppen en organiseren soms tentoonstellingen rondom dit onderwerp.
