De onafhankelijkheid van Indonesië werd op 17 augustus 1945 uitgeroepen door Sukarno en Mohammad Hatta, twee dagen nadat Japan capituleerde in de Tweede Wereldoorlog. Die proclamatie was het begin van een lange strijd: Nederland erkende de Indonesische onafhankelijkheid pas officieel op 27 december 1949, na jaren van oorlog en internationale druk. Wat er tussen die twee momenten gebeurde, is een van de meest ingrijpende episodes in de moderne geschiedenis van zowel Indonesië als Nederland.
De aanloop: waarom 1945 het keerpunt was
Indonesië was ruim drie eeuwen een Nederlandse kolonie, officieel bekend als Nederlands-Indië. Tijdens de Tweede Wereldoorlog bezette Japan het archipel van 1942 tot 1945. Die Japanse bezetting veranderde de verhoudingen ingrijpend. Japan ontmantelde het Nederlandse koloniale bestuur, bewapende en trainde Indonesische milities, en stimuleerde nationalistisch bewustzijn. Toen Japan op 15 augustus 1945 capituleerde, ontstond een vacuüm. Nationalistische leiders grepen die kans.
Op 17 augustus 1945 lazen Sukarno en Hatta de proclamatie voor in Jakarta (toen nog Batavia). De tekst was kort en direct: Indonesië verklaarde zichzelf onafhankelijk. Diezelfde dag werd Sukarno de eerste president en Hatta de eerste vicepresident van de Republiek Indonesië.
De onafhankelijkheidsoorlog: strijd op het slagveld en aan de onderhandeltafel
Nederland weigerde de onafhankelijkheid van Indonesië te erkennen en wilde zijn kolonie terug. Dit leidde tot de Indonesische Onafhankelijkheidsoorlog, in Indonesië bekend als de Revolusi Nasional Indonesia. In Nederland werden de militaire operaties die volgden officieel “politionele acties” genoemd, een omschrijving die de echte aard van het conflict verhulde. In werkelijkheid ging het om twee grootschalige militaire aanvallen op de Indonesische republiek, gecombineerd met een aanhoudende guerrillaoorlog.
De eerste politionele actie vond plaats in juli en augustus 1947, de tweede in december 1948. Tijdens deze operaties bezetten Nederlandse troepen grote delen van Java en Sumatra. Indonesische strijdkrachten voerden verzet via guerrillatactieken. De burgerslachtoffers waren aanzienlijk, en ook aan Nederlandse kant vielen doden. Wat er precies aan geweld werd gepleegd door Nederlandse militairen is decennia lang onderzocht en deels verzwegen. Recent historisch onderzoek, uitgevoerd door onder andere het NIOD, het KITLV en het Nederlands Instituut voor Militaire Historie, heeft aangetoond dat er structureel excessief geweld werd gebruikt door het Nederlandse leger.
Internationaal nam de druk op Nederland toe. De Verenigde Staten, die Nederland economisch steunden via het Marshallplan, drongen aan op een einde aan het conflict. De VN-Veiligheidsraad bemoeide zich actief met de situatie. Dit diplomatieke isolement dwong Nederland uiteindelijk naar de onderhandeltafel.
De Ronde Tafelconferentie en de formele erkenning
In augustus tot november 1949 vond in Den Haag de Ronde Tafelconferentie plaats, waarbij Nederland, de Republiek Indonesië en de Bijeenkomst voor Federaal Overleg (vertegenwoordigers van door Nederland gecreëerde deelstaten) onderhandelden over de overdracht van soevereiniteit. Op 27 december 1949 droeg Nederland de soevereiniteit over aan de Republiek Verenigde Staten van Indonesië. Die federale staatsvorm hield niet lang stand: in augustus 1950 werd de unitaire Republiek Indonesië uitgeroepen, met Sukarno als president.
Nederland erkende formeel de onafhankelijkheid dus pas in 1949, maar Indonesië zelf beschouwt 17 augustus 1945 als de echte onafhankelijkheidsdatum. Die datum is nog steeds de nationale feestdag, Hari Kemerdekaan, die elk jaar op 17 augustus groots wordt gevierd.
Wat Nederland pas later erkende
De Nederlandse overheid heeft de erkenning van de onafhankelijkheid van Indonesië meerdere keren opnieuw moeten bezien. Lange tijd bleef de officiële lijn dat 1949 de datum van onafhankelijkheid was. In 2005 erkende de Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken Ben Bot voor het eerst dat Nederland aan de verkeerde kant van de geschiedenis had gestaan. In 2013 bood de Nederlandse ambassadeur excuses aan voor specifieke massamoorden, en in 2022 bood koning Willem-Alexander tijdens een staatsbezoek aan Indonesië officieel excuses aan voor het “buitensporig geweld” dat Nederland had gebruikt tijdens de onafhankelijkheidsoorlog.
De erkenning van 17 augustus 1945 als de werkelijke datum van de onafhankelijkheid van Indonesië is een stap die in politiek en historisch debat nog steeds gevoelig ligt. Indonesische historici en de Indonesische overheid houden al decennia vast aan die datum.
Veelgestelde vragen over de onafhankelijkheid van Indonesië
Wanneer werd de onafhankelijkheid van Indonesië uitgeroepen?
Op 17 augustus 1945, door Sukarno en Mohammad Hatta.
Wanneer erkende Nederland de onafhankelijkheid van Indonesië?
Officieel op 27 december 1949, na de Ronde Tafelconferentie in Den Haag.
Wat waren de politionele acties?
De Nederlandse naam voor twee militaire offensieven (1947 en 1948-1949) waarmee Nederland probeerde het gezag over zijn voormalige kolonie te herstellen. In Indonesië en internationaal worden ze gezien als een koloniale oorlog.
Waarom viert Indonesië 17 augustus als nationale feestdag?
Omdat Indonesië die datum beschouwt als het moment van werkelijke onafhankelijkheid, niet het moment waarop Nederland die erkende.
Heeft Nederland excuses aangeboden?
Ja. Koning Willem-Alexander bood in 2022 tijdens een staatsbezoek aan Indonesië officieel excuses aan voor het buitensporige geweld dat Nederland gebruikte tijdens de onafhankelijkheidsoorlog.
De onafhankelijkheid van Indonesië is niet op één dag beslist, maar het resultaat van een proclamatie, een gewapende strijd van vier jaar, internationale druk en taaie onderhandelingen. Het is een geschiedenis die in beide landen nog steeds voelbaar is, en waarover het gesprek tussen Nederland en Indonesië nooit helemaal is gesloten.
