Batavia is de vroegere naam van Jakarta, de huidige hoofdstad van Indonesië. De stad werd in 1619 gesticht door de VOC en diende eeuwenlang als het bestuurlijk en commercieel centrum van Nederlands-Indië. Wie de geschiedenis van Indonesië wil begrijpen, kan niet om Batavia heen.
Hoe Batavia ontstond
Op 30 mei 1619 veroverde Jan Pieterszoon Coen de stad Jayakarta en stichtte op de ruïnes ervan een nieuwe nederzetting. Hij noemde die Batavia, naar de Batavieren, een Germaans volk dat ooit in het huidige Nederland woonde. De VOC koos deze plek bewust: de haven lag gunstig aan de noordkust van Java, met directe toegang tot de belangrijkste handelsroutes in Azië.
De eerste Batavia werd aangelegd als een typisch Hollandse stad, compleet met grachten, een stadhuis en een stadsmuur. De grachten bleken in de tropische hitte echter een ramp. Ze stonden vol stilstaand water en werden broedplaatsen voor muggen. Malaria en cholera eisten elk jaar duizenden levens, zowel onder de lokale bevolking als onder de Nederlanders zelf.
Batavia als hart van de VOC in Azië
Van 1619 tot 1799 was Batavia het hoofdkwartier van de VOC in Azië. Vanuit deze stad regelde de compagnie haar handel in specerijen, textiel, porselein en tal van andere goederen. Schepen uit Amsterdam, Rotterdam en Middelburg voeren maandenlang om de Kaap de Goede Hoop heen om Batavia te bereiken. De reis duurde gemiddeld zes tot acht maanden.
De stad groeide uit tot een kosmopolitisch handelscentrum. Naast Nederlanders woonden er Chinezen, Javanen, Maleiers, Indiërs en mensen uit vele andere delen van Azië. De Chinese gemeenschap speelde een grote rol in de lokale handel en ambachten. In 1740 leidde spanningen tussen de VOC en de Chinese bevolking tot een bloedige massamoord, waarbij naar schatting duizenden Chinezen het leven verloren. Dit donkere hoofdstuk staat bekend als het Chinezenmoord van Batavia.
Van VOC-stad naar koloniale hoofdstad van Nederlands-Indië
Toen de VOC in 1799 failliet ging, nam de Nederlandse staat haar bezittingen over. Batavia bleef de hoofdstad, nu van wat officieel Nederlands-Indië heette. In de negentiende eeuw veranderde de stad ingrijpend. Het ongezonde stadscentrum bij de haven (het “Oud-Batavia”) raakte verlaten. Bestuurders en rijke bewoners trokken zuidwaarts naar het hoger gelegen en koelee district Weltevreden, dat uiteindelijk het nieuwe centrum werd.
Onder het koloniale bestuur groeide Batavia verder. Er kwamen spoorlijnen, tramwegen, moderne kantoren en villa’s. De stad had een duidelijke tweedeling: een Europees stadsdeel met brede lanen en coloniale herenhuizen, en dichtbevolkte kampungs waar de lokale Indonesische en Chinese bevolking woonde.
De Japanse bezetting en het einde van Batavia
In maart 1942 bezette Japan Nederlands-Indië. De Japanse bezetters hernoemden Batavia direct naar Jakarta, de Javaanse naam die al eeuwen in gebruik was onder de lokale bevolking. Na de Japanse capitulatie in augustus 1945 riep Soekarno de Indonesische onafhankelijkheid uit. Nederland erkende die onafhankelijkheid uiteindelijk in 1949, na een moeizame en gewelddadige periode. Jakarta bleef de hoofdstad van het onafhankelijke Indonesië.
Wat er vandaag nog van Batavia over is
In het noordelijke deel van Jakarta, langs de oude haven, ligt het historische stadsdeel Kota Tua (“Oude Stad”). Dit is wat vroeger het hart van Batavia was. Je vindt er het Fatahillah-plein, omgeven door koloniale gebouwen uit de zeventiende en achttiende eeuw. Het voormalige stadhuis is nu een stadshistorisch museum: het Jakarta History Museum. De Portugese Kerk (Gereja Sion), gebouwd in 1695, is nog altijd in gebruik en geldt als een van de oudste kerken van Jakarta.
De VOC-pakhuizen langs de Kali Besar zijn deels gerestaureerd. Het gebied trekt toeristen en is populair bij Indonesische jongeren die de koloniale architectuur fotograferen. De sfeer is heel anders dan in het drukke moderne Jakarta: smaller, ouder, met kasseiachtige straten en gevels die doen denken aan Amsterdam of Middelburg.
Veelgestelde vragen over Batavia, Indonesië
Wat is het verschil tussen Batavia en Jakarta?
Batavia en Jakarta zijn dezelfde stad. Batavia was de naam die de Nederlanders gebruikten. Jakarta is de Indonesische naam die al voor de koloniale tijd bestond en officieel in gebruik is genomen sinds de Japanse bezetting in 1942.
Wanneer is Batavia gesticht?
Batavia werd gesticht op 30 mei 1619 door Jan Pieterszoon Coen, namens de VOC.
Is Batavia te bezoeken?
Het historische Batavia bestaat vandaag als het stadsdeel Kota Tua in het noorden van Jakarta. Het is goed bereikbaar per metro of busway en heeft meerdere musea en monumentale gebouwen.
Hoe lang was Batavia de hoofdstad van Nederlands-Indië?
Batavia diende als bestuurlijk centrum van 1619 tot 1942, ruim drie eeuwen. Eerst als hoofdkwartier van de VOC, daarna als hoofdstad van de Nederlandse koloniale overheid.
Batavia in Indonesië is meer dan een historische naam. Het is de basis waarop de grootste metropool van Zuidoost-Azië is gebouwd. Wie Jakarta bezoekt en de tijd neemt om door Kota Tua te lopen, loopt letterlijk door de straten van de oude VOC-stad en ziet met eigen ogen hoe die koloniale laag nog altijd zichtbaar is onder het moderne Jakarta.
