Indonesië is een van de meest religieuze landen ter wereld. Geloof speelt er een centrale rol in het dagelijks leven, de politiek en de cultuur. Verreweg de grootste religie is de islam, die door ongeveer 87 procent van de bevolking wordt beleden. Daarmee is Indonesië het land met de meeste moslims wereldwijd, meer dan welk Arabisch land ook.
Naast de islam zijn er vier andere officieel erkende religies in Indonesië: het christendom, het hindoeïsme, het boeddhisme en het confucianisme. De grondwet verplicht elke Indonesiër om een van deze zes godsdiensten aan te hangen. Atheïsme is officieel niet toegestaan en kan juridische gevolgen hebben.
De verdeling van religie in Indonesië
De religieuze samenstelling van Indonesië is globaal als volgt. Circa 87 procent van de bevolking is moslim. Christenen vormen naar schatting 10 procent, waarbij protestanten in de meerderheid zijn ten opzichte van katholieken. Hindoes maken ongeveer 3 procent uit van de bevolking, en zij zijn sterk geconcentreerd op Bali. Boeddhisten zijn goed voor circa 1 procent, en wonen voornamelijk in stedelijke gebieden en binnen de Chinees-Indonesische gemeenschap.
Die percentages klinken simpel, maar achter die cijfers gaat een enorme geografische spreiding schuil. Op Java en Sumatra is de islam dominant. Op Bali is het hindoeïsme de kern van de samenleving. In delen van Oost-Indonesië, zoals Flores, Timor en de Minahasa in Noord-Sulawesi, is het christendom de meest beoefende religie. Religie en geografie zijn in Indonesië dus nauw met elkaar verweven.
Islam in Indonesië: niet één maar vele gezichten
De islam in Indonesië verschilt in karakter van de islam in het Midden-Oosten. Historisch gezien is de godsdienst via handelaren en soefi-mystici binnengekomen, wat een meer mystieke en gematigde variant heeft opgeleverd. Lokale tradities, animistische overtuigingen en hindoe-boeddhistische gebruiken zijn door de eeuwen heen vermengd met islamitische praktijken. Dit wordt wel “Islam Nusantara” (islam van de archipel) genoemd.
De twee grootste islamitische organisaties in Indonesië zijn Nahdlatul Ulama en Muhammadiyah. Nahdlatul Ulama staat bekend als traditionalistisch en heeft tientallen miljoenen leden. Muhammadiyah is meer modernistisch ingesteld. Beide organisaties runnen scholen, ziekenhuizen en sociale programma’s en hebben grote maatschappelijke invloed. Naast deze gematigde stroming bestaan er ook meer conservatieve en salafistische bewegingen, die de afgelopen decennia aan invloed hebben gewonnen.
Hindoeïsme op Bali: geloof als manier van leven
Het Balinese hindoeïsme is een unieke variant die nergens anders ter wereld in deze vorm bestaat. Het combineert elementen uit het Indiase hindoeïsme met boeddhistische invloeden en lokale Balinese tradities. Tempels, offerandes, dansen en ceremonies zijn onlosmakelijk verbonden met het dagelijks leven van de Balinezen. Wie Bali bezoekt, ziet dit overal: kleine offeranden op straat, processies, en de talloze pura (tempels) die elk dorp rijk is.
Het Balinese religieuze leven draait sterk om de balans tussen krachten van goed en kwaad, en om het eren van voorouders. Grote feesten zoals Galungan en Nyepi (het Balinese nieuwjaar, waarop het eiland volledig stilligt) zijn daar de meest zichtbare uitingen van.
Christendom en de rol van regionale verscheidenheid
Het christendom is in Indonesië sterk regionaal verankerd. Portugese en Nederlandse kolonisatoren brachten respectievelijk het katholicisme en het protestantisme naar de archipel, en die invloed is nog steeds goed zichtbaar in bepaalde gebieden. Noord-Sulawesi, de Batak-streken in Noord-Sumatra, Flores en het voormalige Oost-Timor (nu onafhankelijk) zijn gebieden met een grote christelijke bevolking.
Christelijke gemeenschappen in Indonesië hebben soms een gespannen verhouding met de moslimmeerderheid, vooral in periodes van politieke spanning. Tegelijk is interreligieuze samenwerking ook een realiteit in veel Indonesische steden en dorpen.
Pancasila: het nationale principe van religieuze eenheid
De Indonesische staat is geen islamitische staat, maar ook geen seculiere staat in westerse zin. De grondslag van de republiek is de Pancasila, een filosofie met vijf principes. Het eerste en belangrijkste principe is “geloof in de ene God”. Dit principe erkent alle zes officiële godsdiensten, maar verplicht elke burger tegelijk tot een religieuze identiteit.
Pancasila is bedoeld als bindmiddel in een land met honderden etnische groepen en zes erkende religies. In de praktijk wordt het principe gebruikt om zowel religieus extremisme als atheïsme te weren. De uitvoering daarvan is niet altijd vrij van spanning, want godslastering is strafbaar in Indonesië en de wet is in de praktijk meerdere keren ingezet tegen minderheden.
Geloof in het dagelijks leven
Voor de meeste Indonesiërs is geloof geen privéaangelegenheid maar een zichtbaar onderdeel van het dagelijks leven. De oproep tot gebed klinkt vijf keer per dag in steden en dorpen. Tijdens de ramadan verandert het sociale leven ingrijpend: restaurants zijn overdag gesloten in moslimgebieden, werkuren worden aangepast en families komen samen voor het iftar-maal bij zonsondergang.
Ook op het gebied van wet- en regelgeving is religie aanwezig. In de provincie Atjeh (Aceh) geldt een islamitisch rechtssysteem naast het nationale recht. Huwelijken worden in Indonesië geregistreerd via de religieuze autoriteiten van de betreffende godsdienst, niet alleen via de burgerlijke stand. Een huwelijk tussen mensen van verschillende godsdiensten is juridisch lastig en in de praktijk vaak niet mogelijk zonder religieuze bekering.
Veelgestelde vragen over geloof in Indonesië
Welke religie heeft de meeste aanhangers in Indonesië?
De islam, met ongeveer 87 procent van de bevolking. Indonesië heeft daarmee wereldwijd de grootste moslimbevolking in absolute aantallen.
Is Indonesië een islamitische staat?
Nee. Indonesië is een republiek gebaseerd op de Pancasila, waarbij geloof in één God verplicht is maar geen specifieke staatsgodsdienst bestaat. Alleen de provincie Aceh heeft een vorm van islamitisch recht ingevoerd.
Welke godsdiensten zijn officieel erkend in Indonesië?
Er zijn zes officieel erkende religies: islam, protestantisme, katholicisme, hindoeïsme, boeddhisme en confucianisme.
Mogen mensen van verschillende religies trouwen in Indonesië?
In de praktijk is dit zeer moeilijk. Huwelijken worden geregeld via de religieuze wetten van de betrokken godsdiensten, en een gemengd huwelijk vereist doorgaans dat een van de partners zich bekeerd.
Geloof is in Indonesië geen bijzaak. Het bepaalt mee hoe mensen leven, trouwen, rouwen en feestieren. Wie Indonesië wil begrijpen, moet de rol van religie serieus nemen, maar ook oog hebben voor de enorme verscheidenheid die achter die ene noemers “moslim”, “christen” of “hindoe” schuilgaat. Het land laat zien dat religie veel gezichten kan hebben, zelfs binnen dezelfde traditie.
