Borneo is het derde grootste eiland ter wereld en ligt in Zuidoost-Azië. Het eiland is verdeeld over drie landen: Indonesië, Maleisië en het kleine sultanaat Brunei. Het grootste deel van Borneo, ongeveer 73 procent van het totale oppervlak, behoort tot Indonesië. Het Indonesische gedeelte heet officieel Kalimantan en bestaat uit vijf provincies: Noord-Kalimantan, Oost-Kalimantan, Zuid-Kalimantan, Centraal-Kalimantan en West-Kalimantan.
Kalimantan trekt reizigers, wetenschappers en natuurliefhebbers vanwege zijn uitgestrekte regenwouden, bijzondere diersoorten en de rijke cultuur van de Dayak-volken. Tegelijk staat het gebied onder grote druk door ontbossing, palmolieplantages en mijnbouw. Wie meer wil weten over Borneo Indonesië, vindt hier een compleet overzicht.
Wat is Kalimantan, het Indonesische deel van Borneo?
Kalimantan beslaat een enorm oppervlak van ruwweg 540.000 vierkante kilometer. Ter vergelijking: dat is meer dan twaalf keer zo groot als Nederland. Het gebied is dunbevolkt vergeleken met andere Indonesische eilanden zoals Java. De meeste mensen wonen aan de kusten en langs de grote rivieren, zoals de Mahakam in Oost-Kalimantan en de Kapuas in West-Kalimantan. De Kapuas is de langste rivier van Indonesië.
De vijf provincies van Kalimantan hebben elk hun eigen karakter. Oost-Kalimantan is economisch het sterkst, mede dankzij grote kolen- en aardoliewinning. In Centraal-Kalimantan liggen uitgestrekte veenmoerassen en oerbossen. West-Kalimantan grenst aan het Maleisische deel van Borneo en heeft een sterke culturele mix van Dayak, Maleise en Chinese bevolking. Zuid-Kalimantan staat bekend om de rivierstad Banjarmasin, ook wel de “stad op het water” genoemd. Noord-Kalimantan is de jongste provincie, pas opgericht in 2012, en grenst aan Maleisisch Sabah.
De natuur van Borneo Indonesië
Het regenwoud van Kalimantan behoort tot de oudste en soortenrijkste ecosystemen ter wereld. Hier leven dieren die nergens anders op aarde voorkomen, zoals de Borneose orang-oetan, de Borneose pygmee-olifant en de neusaap. De orang-oetan is het bekendste symbool van het eiland. Organisaties als het Borneo Orangutan Survival Foundation werken in Kalimantan aan de bescherming en reïntegratie van deze dieren.
Nationaal park Tanjung Puting in Centraal-Kalimantan is een van de bekendste bestemmingen voor wie de orang-oetan in het wild wil zien. Je reist er per klotok, een traditionele houten boot, door de rivieren van het park. Het park is ook een belangrijk leefgebied voor neushoorndieren, apen en honderden vogelsoorten. Een andere bekende bestemming is het Kutai-nationaal park in Oost-Kalimantan, hoewel dat park de afgelopen decennia sterk te lijden heeft gehad onder palmolie-uitbreiding en mijnbouw.
De biodiversiteit aan planten is evenmin iets om licht over heen te stappen. Borneo herbergt duizenden plantensoorten, waaronder de Rafflesia, de grootste bloem ter wereld met bloemen die een diameter van meer dan een meter kunnen bereiken. In de berggebieden van het noorden, zoals de Meratus-bergen in Zuid-Kalimantan, vind je koelere klimaatzones met unieke bergbossen.
De nieuwe hoofdstad van Indonesië ligt op Borneo
Indonesië heeft besloten zijn hoofdstad te verplaatsen van Jakarta naar een gloednieuwe stad op Oost-Kalimantan. Deze nieuwe hoofdstad heet Nusantara en wordt gebouwd in het bosgebied tussen de steden Balikpapan en Samarinda. De reden voor de verhuizing is praktisch: Jakarta zinkt letterlijk weg, kampt met extreme luchtvervuiling en is overbevolkt. President Joko Widodo lanceerde het project en de bouw is volop bezig. Nusantara moet op termijn naar schatting rond 2045 volledig functioneel zijn als bestuurscentrum.
De komst van Nusantara heeft grote gevolgen voor Oost-Kalimantan. Infrastructuur wordt uitgebouwd, grondprijzen stijgen en er is een grote instroom van arbeiders en ambtenaren. Tegelijk zijn er zorgen over het verlies van bos en het effect op lokale gemeenschappen en dieren in het gebied.
De Dayak-volken en de cultuur van Kalimantan
Borneo Indonesië is de thuisbasis van de Dayak-volken, een verzamelnaam voor honderden inheemse groepen die al duizenden jaren op het eiland wonen. Elke groep heeft zijn eigen taal, tradities en geloof. Bekende Dayak-groepen zijn de Iban, de Kenyah, de Kayan en de Ngaju. Traditioneel woonden de Dayak in grote gemeenschapshuizen, de zogenoemde longhouses of betang. Sommige van deze woningen zijn nog steeds bewoond en te bezoeken.
Tatoeages spelen een centrale rol in de Dayak-cultuur. Traditionele patronen symboliseren status, kracht en bescherming. De Dayak zijn ook bekend om hun handwerk, zoals het weven van kleurrijke stoffen en het maken van sieraden van kralen. In steden als Pontianak (West-Kalimantan) en Palangkaraya (Centraal-Kalimantan) zijn musea en markten waar je dit cultureel erfgoed van dichtbij kunt zien.
Ontbossing en mijnbouw: de keerzijde van Borneo
Het regenwoud van Kalimantan verdwijnt in hoog tempo. Palmolieplantages zijn de grootste oorzaak van ontbossing. Indonesië is de grootste palmolieproducent ter wereld, en een groot deel van die productie vindt plaats op Borneo. Naast palmolie is er grootschalige winning van steenkool, goud en andere delfstoffen. Dit leidt tot open groeves, vervuilde rivieren en verdreven lokale gemeenschappen.
Er zijn ook positieve ontwikkelingen. Indonesische ngo’s, internationale organisaties en de Indonesische overheid werken aan beschermde gebieden, herbebossingsprojecten en betere wetgeving. Maar de uitvoering loopt achter bij de schaal van het probleem. Voor reizigers betekent dit dat je bewuste keuzes kunt maken: kies voor gecertificeerde eco-tours, verblijf in lodges die lokale gemeenschappen ondersteunen en vermijd operators die beschermde gebieden betreden zonder toestemming.
Reizen naar Borneo Indonesië: praktische informatie
De belangrijkste vliegvelden op Kalimantan zijn Balikpapan (Oost-Kalimantan), Pontianak (West-Kalimantan) en Banjarmasin (Zuid-Kalimantan). Vanuit Jakarta en Bali zijn er dagelijkse vluchten naar deze steden. Directe vluchten vanuit Nederland bestaan niet; je maakt altijd een tussenstop, vaak in Singapore, Kuala Lumpur of Jakarta.
Het beste reisseizoen voor het grootste deel van Kalimantan is de droge periode, globaal van mei tot oktober. In de regentijd (november tot april) kunnen wegen onbegaanbaar worden en rivieren buiten hun oevers treden. Voor een bezoek aan Tanjung Puting is een vergunning nodig, die je via een erkende touroperator regelt. Reken voor een meerdaagse klotok-tocht op kosten die naar schatting (2024) tussen de 150 en 400 euro per persoon per dag liggen, afhankelijk van het comfort en de groepsgrootte.
Borneo Indonesië is een eiland dat je niet snel vergeet. Van orang-oetans in het wild tot de aanbouw van een gloednieuwe hoofdstad en eeuwenoude Dayak-tradities: Kalimantan biedt meer dan de meeste reizigers verwachten. Bereid je goed voor, informeer je over verantwoord reizen en wees je bewust van de druk waaronder dit unieke ecosysteem staat.
